Genero eta Osasun taldearen artikuloa. Feminismoa dagoeneko ez dago modan. Amaitu da eskubide sozialez, sexu-indarkeriaz, kristalezko sabaiaz… hitz egitea, zaharkituta geratu da. Jada ez da Instagramen irteten, eta influencerrek ez dute aipatzen.
Amaitu zen. Hori azaroaren 25eko, indarkeria matxisten aurkako nazioarteko egunean, azken manifestazioan egiaztatu dugu. Zerbait kezkagarria zegoen, dena isilagoa zen, motelagoa, diskrezio deserosokoa euri-langarraren azpian… tira, jende gutxi zegoela. Urrun geratu ziren 2016ko eta 2017ko mobilizazioak eta jendetzak, manadaren kasuaren, 2018ko M8ko “Emakumeok planto, emakumeok greba egiten dugu” leloaren edo mundu osoko emakumeek Lastesis Txileko kolektibo feministaren sorrerako “Bortxatzailea zu zara” oihukatu genuen 2019ko A25eko performancearen ondoren.
Feminismoa ez da moda bat, eta ez du inoiz moda izateko asmorik izan; mugimendu politiko, sozial, ekonomiko, filosofiko eta kulturala da. Giza eskubideak defendatzen ditu. Modak azalekoak dira, tsunami estetiko bat bezala erasotzen dute edukietan sakondu gabe eta egun baten esnatu egiten zara eta jada ez daudela ikusten duzu, edo geratzen den apurra lohia eta zimela dela. Hala ere, modak baliagarriak dira bestela itzalean geratuko litzatekeena ikusarazteko. Horren adibide gisa Rocio Carrascok telebistako primetime saio batean egindako adierazpenen ondoren genero-indarkeriagatiko salaketen kopurua nola handitu zen adierazten duen datua. Programa horri esker, euren etxeetan zeuden emakume askok euren burua identifikatuta eta baliozkotuta ikusi zuten, gertatzen ari zitzaiena ez zela legitimoa ulertu zuten, eta bizi zuten infernua amaitzeko asmoz sistema judizialera jo zuten salaketa jartzera. Modak askotan diskurtsoak, panfletoak eta kanpainak iristen ez diren lekuetara iristen dira.
Ezin dugu ukatu azken hamar urteotan aldaketak izan direla gizartean, legeetan, diskurtsoetan, zientzia, arte, politikako… emakumeen erreferenteetan, ateak ireki zaizkiela sexu-identitate eta -orientazioei, salaketa publikoei eta ezeztapenei dagokienez, “me too”, “bakarrik bai da bai” sexu-baimena, mendetasun kimikoari buruzko ezagutza, etab. Hala ere, Osakidetzan sufrimenduaren isiltasunaren eta artatzen ditugun emakumeek jasaten dituzten indarkerien konplize izaten jarraitzen dugu. Osakidetzako Asistentzia Sanitarioko eta Orokorreko Zuzendaritzak 2010etik 2022ra bitarteko datuak eskainiz 2025eko abenduan argitaratutako datuen arabera Bizkaian hil diren genero-indarkeriako kasuen analisi-azterlan batean agerian geratzen da historia klinikoetan genero-indarkeriako kasuen erregistro gutxi daudela, ez dagoela datu sozio-familiarren kodifikaziorik; era berean azterlanak ezkutuko genero-indarkeriako kasuak estal ditzaketen larrialdietako “beste arrazoi batzuengatiko traumatismoen” erregistroak adierazten ditu eta genero-indarkeriaren aurka borrokatzeko bide eraginkor gisa ikuspegi biopsikosoziala eta intersekzionala duen sareko lanaren beharra aipatzen du.
Emaitza horiek kontuan hartuta neure buruari galdetzen diot ea eskubide sozialei eta indarkeria matxistei buruzko “kontzientziazio soziala” handiagoa izan den urteetan Osakidetzako historia eta esku-hartzeetan erregistro “baliogabe” horiek aurkitzen baditugu, zer gertatuko da hemendik aurrera diskurtso feminista mainstreamean “higatuta” dagoenean eta gizartean gertatzen ari den kontraeraso matxista eta faxista agerikoa denean? Nola prestatu gara Osakidetzako profesionalak genero eta indarkeria kontzeptuetan, eta nola prestatuko gara hemendik aurrera? Nola koordinatuko gara lantalde eta batzorde guztiak arlo honetan erakundeen plan eta programak praktikara eramateko jauzi hori egon dadin?…
Agian feminismoaren moda igaro da, baina genero-indarkeriarena mantendu egiten da*. Osasunaren arloko profesionalak gara, eta prebentzioan, detekzioan, tratamenduan eta kalteen konponketan esku hartu behar dugu. Gaur egun, biktima batzuek gehiago hitz egiten dute, ahots gehiago dute; adibidez aste honetan bere memoriak argitaratzen dituen Gisèle Pelicot-en kasuan, edo narratiba literarioan tresna konpontzailea aurkitzen duten emakumeen kasuan. Ezin ditugu euren ahotsarekin bakarrik utzi, eta are gutxiago ahotsik ez dutenen kasuan, jasaten ari direna adierazi ezin dutenen eta minaren, antsietatearen, nekearen edo akiduraren hizkuntza baino ezagutzen ez dutenen kasuan. Gorputz-narratiba horien aurrean ezin dugu entzungor egin, ezin dugu itsu jarraitu, eta are gutxiago gure artean, bizirik jarraitzea bezalako osasunaren funtsezko eta premiazko alderdian koordinatu gabe.
* (2003az geroztik bikotekideek edo bikotekide ohiek 1.350 emakume hil dituzte –artikulua berrikusten ari ginela Benicassimen emakume baten erailketaren berri jaso genuen–, 65 adingabe 2013az geroztik, eta 2022tik aurrera bikotekidearen edo bikotekide ohiaren eremutik kanpo feminizidioz 87 emakume hil dituzte, Berdintasun Ministerioaren datuen arabera).
